ჩაის კულტურა საქართველოში - (წარსული, აწმყო და მომავალი)

დეკემბერი 04 2025, მიერ Tea Country, 19 წთ. კითხვის დრო

„ჩვენი კლიმატის წყალობით, სადაც ჩაი და სხვა ძვირფასი სუბტროპიკული კულტურები ხარობს, დიდი შეცდომაა მიწის გამოყენება ფასდაუდებელი კულტურების მოსაყვანად. თუ ჩვენს ფასდაუდებელ პროდუქტებს სამეზობლოში გავიტანთ და ყველაზე საჭირო პროდუქტებს შემოვიტანთ, ორმხრივ სარგებელს ვიხილავთ“. ილია ჭავჭავაძე („ივერიის“ ახალი ამბები, 1894)

1. ჩაის საფუძვლები

საქართველოს ინდუსტრია საქართველო ჩაის მწარმოებელი და ექსპორტიორი ქვეყანაა, რომელსაც ჩაის მცენარის კულტივირებისა და გავრცელების 175-წლიანი ისტორია აქვს. ჩაის მცენარის საქართველოში შემოტანის თარიღად 1848 წელი ითვლება. ნიკითის ბოტანიკურ ბაღში (ყირიმი, უკრაინა) ჩინური ჩაის თესლიდან მიღებული მცენარეები პირველად დაირგო აფხაზეთ-სოხუმში ახლად შექმნილ ბოტანიკურ ბაღში. ამავე პერიოდში ჩაის მცენარე გავრცელდა ზუგდიდის სამეგრელოს თავად დადიანის მამულში და გურიის ოზურგეთის გორაბერეჟოულის მცენარის აკლიმატიზაციის სადგურში, მიხეილ ერისთავის მამულში. ამიტომ, ჩაის მცენარის ზონალური გავრცელება დასავლეთ საქართველოს რეგიონებში განხორციელდა. ყველა ზემოთ ჩამოთვლილ გეოგრაფიულ ადგილას ჩაის მცენარე წარმატებით განვითარდა. არსებული ინფორმაციით, ზუგდიდის პლანტაციები განადგურდა 1855 წელს რუსეთ-თურქეთის ყირიმის ომის დროს.

ეროვნული ჩაის მოყვანის გარიჟრაჟზე, მიხეილ ერისთავის კეთილშობილური მოღვაწეობა ფასდაუდებელი იყო. 1857 წელს, ოზურგეთის (გურიელის ყოფილი მამული) აკლიმატიზაციის სანერგეში, რუსეთ-თურქეთის საომარი მოქმედებების დროს, მან განადგურებისგან გადარჩენილი ჩაის ბუჩქები საკუთარ ბაღში, სოფელ გორაბერეჟოულში (ჩოხატაური) გადაიტანა. მას დიდი სუბტროპიკული მეურნეობის შექმნა ჰქონდა განზრახული. ამ მიზნით, მ. ერისთავი სპეციალურად ჩინეთში გაემგზავრა, სადაც შეძენილი ხელნაწერის „რჩევა-განკარგულებების“ თანახმად, მან თავის მამულში ჩაის პლანტაცია გააშენა, პირველი საქართველოში, ხოლო 1861 წელს ხელოსნური წესით პირველი ქართული ჩაი დაამზადა.

1864 წელს მან სანქტ-პეტერბურგის სასოფლო-სამეურნეო გამოფენაზე 1861-1863 წლების მოსავლის ჩაის ნიმუშები წარადგინა. 1882 წელს სოხუმსა და ბაღში ჩინეთის ხანკოუს პროვინციიდან ჩამოტანილი ჩაის თესლითა და ნერგებით პირველი მცირე მასშტაბის პლანტაციები გაშენდა.

პირველი მასშტაბური სამრეწველო ჩაის პლანტაციების გაშენებისა და სათანადოდ აღჭურვილი ნედლეულის გადამამუშავებელი ქარხნების მშენებლობის ისტორია 1892-1893 წლებში დაიწყო ჩინეთიდან და იაპონიიდან პროფესორების ვლადიმერ ტიხომიროვისა და ანდრეი კრასნოვის (მოგვიანებით, 1912 წელს, ბაღდათის ბოტანიკური ბაღის დამაარსებელი) ხელმძღვანელობით ორგანიზებული ექსპედიციების (1893, 1895-1896) მეშვეობით.

ინდოეთიდან, ჯავიდან და ცეილონიდან იმპორტირებული ჩაის თესლითა და ნერგებით ჩიხარასა და სალიბაურში სამრეწველო პლანტაციები გაშენდა. 1893 წელს ჩაქვში დამზადებულმა ჩაის ნიმუშებმა თბილისის სასოფლო-სამეურნეო გამოფენაზე ოქროს მედალი მოიპოვა. 1898 წელს სალიბაურში ჩაის ფაბრიკა აშენდა და ინგლისიდან ჩამოტანილი ტექნოლოგიური საშუალებებით აღიჭურვა. 1916 წლისთვის ჩაქვის სამთავრო მამულში ჩაის ფართობი 550 ჰექტარს შეადგენდა. ასე ჩამოყალიბდა ჩაის ფერმები და საბაზრო ურთიერთობებზე დაფუძნებული კომპანიები. 1914 წელს ზვანის ჩაის ფაბრიკამ ფუნქციონირება დაიწყო. 1921 წლისთვის საქართველოში ჩაის პლანტაციების საერთო ფართობი 915,5 ჰექტარს შეადგენდა. 380 ტონა ნედლეულიდან 88,7 ტონა მზა ჩაი იწარმოებოდა (მოსავლიანობის კოეფიციენტი - 4,2841).
საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ძალადობრივი დამხობის შემდეგ, საბჭოთა მთავრობამ ჩაის ფერმები მთლიანად ნაციონალიზება მოახდინა. სახელმწიფო პლანტაციებისა და ჩაის გადამამუშავებელი ქარხნების ერთადერთი მფლობელი იყო, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც მოსახლეობა საკუთარ საკარმიდამოებში ჩაის ბუჩქებს რგავდა და მოკრეფილ ფოთლებს შედარებით მაღალ ფასებში ჩაის ქარხნებს აბარებდა. კერძო ტერიტორიები ჩაის პლანტაციების დაახლოებით 0.05-0.07%-ს შეადგენდა.

ჩაის მოყვანის შემდგომი განვითარების ამოცანა გადაწყდა სოფლის მეურნეობის კოლექტივიზაციის, დიდი ფერმებისა და მანქანა-ტრაქტორული სადგურების შექმნის საფუძველზე. ჩაის ინდუსტრიის ჩამოყალიბების დღიდან მნიშვნელოვანი ყურადღება დაეთმო შრომატევადი ოპერაციების მექანიზაციის საშუალებების შექმნას, ტექნოლოგიური პროცესების უწყვეტი მოქმედების აღჭურვილობით აღჭურვას და ნაკადის წარმოების სრული ციკლის დანერგვას, რაც წარმატებით გადაიჭრა.

1995 წლიდან დაიწყო სახელმწიფო ქონების პრივატიზაციის პროცესი და დღეს ქართული ჩაის ინდუსტრიის თითქმის 100% პრივატიზებულია. საქართველოში ჩაის ვეგეტაციისა და კრეფის სეზონი 120-150 დღე გრძელდება.

2. ჩაის წარმოების სტატისტიკა

1900 წელს დასავლეთ საქართველოში ჩაის პლანტაციები სულ 223,5 ჰექტარს შეადგენდა, ხოლო 1914 წლისთვის ფართობი 900 ჰექტარს აღწევდა. აღსანიშნავია, რომ 1915 წელს წარმოებული 642 ტონა მწვანე ფოთლებიდან 153 ტონა მზა პროდუქტი იწარმოებოდა. ამ პერიოდში დასავლეთ საქართველოში 6 ჩაის ქარხანა ფუნქციონირებდა. წარმოებული ჩაი დაბალი ხარისხის იყო, რაც გამოწვეული იყო საწარმოების ტექნიკური აღჭურვილობის დაბალი დონით და მომუშავე პერსონალის გამოუცდელობით.

საქართველოში ჩაის ინდუსტრიის მასშტაბური განვითარება იწყება მთავრობის გადაწყვეტილებით, სააქციო საზოგადოება „ქართული ჩაის“ დაარსების შემდეგ. სააქციო საზოგადოება ოფიციალურად დაარსდა 1925 წლის 25 ნოემბერს და სრულმასშტაბიანი საქმიანობა 1926 წელს დაიწყო.

1872 წელს სააქციო საზოგადოების შექმნის მცდელობა კვლავ არსებობდა. სააქციო საზოგადოება „საქართველოს ჩაი“-ს ფუნქციები მოიცავდა:

— ჩაის პლანტაციების ფართობის გაზრდა და ამ მიზნით გლეხებისთვის დახმარების გაწევა, თესლისა და პლანტაციების გასაშენებლად კრედიტის გაცემა;
— მეჩაიობის რაიონების აგრომომსახურების ორგანიზება და ნიადაგების შესწავლა;
— ჩაის ქარხნების მშენებლობა;
— ნედლი და მზა ჩაის ხარისხის გაუმჯობესება;
— სამეცნიერო-კვლევითი საქმიანობა, კვალიფიციური პერსონალის მომზადება და ა.შ.
მოგვიანებით სააქციო საზოგადოება ჩაის ტრასტად გადაკეთდა.
სააქციო საზოგადოება „საქართველოს“ ფუნქციონირების დაწყების დროს ჩაის პლანტაციების ფართობი 1325 ჰექტარი იყო.

ჩაი უკვე 1928 წელს ჩაის პლანტაციების ფართობი 3,138 ჰექტარი იყო, ხოლო მომდევნო წლებში, წლების მიხედვით: 1931 წელს

– 41,652 ჰა, 1941 წელს – 51,552 ჰა, 1950 წელს – 48,612 ჰა, 1955 წ.
– 52,000 ჰა. მე-20 საუკუნის 80-იან წლებში ჩაის მთლიანი ფართობი

საქართველოში პლანტაციების ფართობმა 65 000 ჰექტარს მიაღწია. შემდგომ პერიოდში ახალი პლანტაციები პრაქტიკულად არ გაშენებულა. გასული საუკუნის 90-იანი წლებიდან, ყოფილი საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, ქართული ჩაის ინდუსტრიის სტაგნაციის პროცესი დაიწყო.

საქართველოს პოზიცია გლობალურ ჩაის ინდუსტრიაში

ბოლო 20 წლის განმავლობაში ჩაის წარმოება მნიშვნელოვნად შემცირდა და წელიწადში დაახლოებით 2-5 ათას ტონა მზა პროდუქტს შეადგენს (ცხრილი 2), რაც ძირითადად გამოწვეული იყო ტრადიციული მასშტაბური ბაზრების დაკარგვით და ჩაის ინდუსტრიისთვის საჭირო ენერგორესურსების ფასის მნიშვნელოვანი ზრდით. რამდენიმე წლის განმავლობაში ჩაის წარმოება პრაქტიკულად შეჩერებული იყო, რამაც გამოიწვია ჩაის პლანტაციების ტყეების გაჩეხვა და არსებული ინფრასტრუქტურის მოშლა. ასევე არ მომხდარა ტექნიკური გადაიარაღება და ახალი ტექნოლოგიების ათვისება.

ბოლო პერიოდში ახალი ტენდენციები გამოიკვეთა. კერძოდ, მოქმედი მსხვილი საწარმოები ცდილობენ არ დაკარგონ ძველი მომხმარებლები დაბალი ხარისხის პროდუქციის გამო და ამავდროულად დაიწყონ ტექნიკური გადაიარაღება მაღალი ხარისხის ჩაის წარმოებისთვის. ასევე შეიქმნა მცირე საწარმოები, რომლებმაც შეიძინეს 1-50 ჰა ჩაის პლანტაციები და აღადგინეს ისინი, მწვანე ფოთლებს ძირითადად ხელით და ხელით საკრეფი მანქანებით კრეფენ, ტექნოლოგიურ პროცესებში იყენებენ მოდიფიცირებულ ძველ აღჭურვილობას და ცდილობენ მის ნაწილობრივ აღორძინებას იმპორტირებული აღჭურვილობის გამოყენებით. ამავდროულად, იწარმოება მაღალი ხარისხის ჩაი, რომელიც ძირითადად ადგილობრივ ბაზარზე საკმაოდ მაღალ ფასად იყიდება.

საქართველოს ბევრი უპირატესობა აქვს, ამიტომ მას შეუძლია კვლავ დაიკავოს თავისი ადგილი ჩაის ინდუსტრიაში ხარისხიანი პროდუქციის წარმოებით. ეს შესაძლებლობები შემდეგ კონკრეტულ შეზღუდვებს ეფუძნება:

• უნიკალური ქართული სელექციური ჯიშების არსებობა – ისინი განსხვავდებიან ყველა სხვა მწარმოებელი ქვეყნის არსებული ჯიშებისგან და გამოირჩევიან განსაკუთრებული არომატული და გემური თვისებებით.

• ნიადაგი – არსებობს განსაკუთრებით შესაფერისი ნიადაგი ქართული სელექციური ჯიშებისთვის, რაც ჩაის ქარხნიდან მაქსიმალური ტექნოლოგიური პოტენციალის მიღების საშუალებას იძლევა.

• კლიმატური პირობები – ზამთრის პერიოდში ჩაის ბუჩქები თოვლით იფარება, რაც გამორიცხავს პესტიციდების გამოყენებას და პრაქტიკულად განსაზღვრავს პროდუქციის ეკოლოგიურ სისუფთავეს.

• ჩაის მრავალფეროვანი სახეობების არსებობა ასევე საშუალებას იძლევა, წარმოიქმნას მზა ჩაის ფართო სპექტრი.

• ქართული სელექციური ჯიშების პოლიფენოლების, ცილების და სხვა ნაერთების ბუნებრივი თანაფარდობა საშუალებას იძლევა წარმოიქმნას განსაკუთრებული ხარისხისა და გამორჩეული გემოს მქონე მწვანე ჩაი, რასაც მრავალწლიანი გამოცდილება ადასტურებს.

• მდებარეობა – საქართველო ძალიან ახლოსაა ევროპულ ბაზრებთან და გეოგრაფიულად ჩაის მომხმარებელ უმსხვილეს ქვეყნებს შორის ცენტრშია, სადაც შესაძლებელია სახმელეთო და საზღვაო ტრანსპორტით დაკავშირება, რაც მნიშვნელოვნად ამცირებს ხარჯებს.

• ჩაის კულტურის მოყვანისა და გადამუშავების საუკუნენახევრის ისტორია.

• კვალიფიციური სამუშაო ძალის მარტივი ხელმისაწვდომობა ადგილზე.

• ძალიან საინტერესოა, განსხვავებული ისტორიის მქონე ახალი პროდუქტების მოყვარულთათვის.

4. ბაზრის პოზიცია

საქართველოში წარმოებული ჩაის პროდუქციის ძირითადი მოცულობა წარმოადგენს საქონელს, რომელიც პირდაპირ მწარმოებელი კომპანიისგან მომხმარებელზე ან რესელერზე იყიდება. 1991-1992 წლებში იყო მცდელობა, საქართველოში ჩაის აუქციონი შექმნილიყო, მაგრამ ეს წარუმატებელი აღმოჩნდა ყოფილი საბჭოთა კავშირის დაშლისა და საქართველოში სამოქალაქო ომის გამო. კომპანიები ძირითადად ცდილობენ თავიანთი პროდუქციის გაყიდვას დამოუკიდებლად ან მცირე საწარმოები ერთიანდებიან ასოციაციების ეგიდით და ერთობლივად ახორციელებენ საერთაშორისო გაყიდვებს. რაც შეეხება ადგილობრივ ბაზარს, ეს დაახლოებით 1200 ტონაა, რომლის დაახლოებით 55-70% იმპორტირებული ჩაია, ხოლო დანარჩენი მაღალი ხარისხის ადგილობრივი პროდუქტი.

5. თვისებრივი ინდიკატორები

გეოგრაფიული ფაქტორი და ნიადაგურ-კლიმატური პირობები გავლენას ახდენს ჩაის ნედლეულის ბიოქიმიურ და ტექნოლოგიურ მაჩვენებლებზე. ქართული ჩაი გამოირჩევა უნიკალური გემოთი და არომატული თვისებებით. ეს მაჩვენებლები დამოკიდებულია მცენარის ჯიშურ შემადგენლობაზე, აგროტექნიკურ ღონისძიებებზე, გადამუშავების ტექნოლოგიურ პარამეტრებსა და გარემო ფაქტორებზე.

იდეალური „თაიგულის“ ფორმირება დაკავშირებულია გეოგრაფიული ფაქტორის გავლენის შედეგად გარემოს ტემპერატურისა და ფარდობითი ტენიანობის მკვეთრ ყოველდღიურ ცვლილებასთან. ჩრდილოეთის პირობებში დამზადებული ჩაი ხასიათდება განსაკუთრებული ნაზი არომატით და მეორადი მეტაბოლიზმის პროდუქტების შედარებით მცირე რაოდენობით. ამ პროდუქტების ხარისხის შეფასებისას არომატი განსაკუთრებული მნიშვნელობის მაჩვენებელია. ეს ხსნის ქართული მწვანე ჩაის გამორჩეულობას სხვა ქვეყნების ანალოგიური პროდუქტებისგან თავისი ხარისხობრივი მაჩვენებლებით.

ძირითადი ხარისხის განმსაზღვრელი ნივთიერებების შესწავლის შედეგების საფუძველზე დასაბუთებულია გამორჩეული მახასიათებლების მქონე მაღალი ხარისხის სპეციალიზებული ქართული ჩაის წარმოების შესაძლებლობა.

საქართველოში მწვანე ჩაის გადამუშავების პროცესი სრულიად სტანდარტიზებულია და შექმნილია შესაბამისი ტექნოლოგიები და დანადგარები. ქართული შავი ჩაისთვის დამახასიათებელი გემოს სიმსუბუქე და არომატის სინაზე ადგილობრივი ჯიშებიდან მიღებული პროდუქციის გამორჩეული თვისებები და თავისებურებებია. საქართველოში იწარმოება მწვანე აგურას ჩაი, რომელიც ნედლეულის ხარისხითა და გადამუშავების ტექნოლოგიით მნიშვნელოვნად განსხვავდება ბაიხის ჩაისგან. ნედლეულად გამოიყენება უხეში ჩაის ფოთლები და შემუშავებულია შესაბამისი ტექნოლოგია და დანადგარები. აღნიშნული პროდუქცია წარმატებით იყიდება რუსეთის ფედერაციასა და მონღოლეთში.

ქვეყანაში არსებობდა ხარისხის შეფასების სისტემა, რომელიც შეესაბამებოდა საერთაშორისო სტანდარტებს. დღეს ხარისხობრივი დაყოფა (FOP, BOP, Fanning, Dust და სხვა) ზუსტად იგივეა, რაც მსოფლიოს სხვა ქვეყნებში. ქვეყნის დამოუკიდებლობის პერიოდიდან 2004 წლამდე არსებობდა სახელმწიფო ორგანო „საქსტანდარტი“, რომელიც აკონტროლებდა წარმოებული პროდუქციის ხარისხს სავალდებულო წესის საფუძველზე, მის მიერ ერთგვაროვანი პროდუქციის სერტიფიცირებისთვის აკრედიტებული ორგანოებისა და ლაბორატორიების მეშვეობით. 2015 წლის მარტიდან საქართველოში მოქმედი ყველა საკვები პროდუქტის მწარმოებელი საწარმო ვალდებულია დანერგოს სურსათის უვნებლობის HAChP ან ISO სტანდარტი, წინააღმდეგ შემთხვევაში, მათი საქმიანობა შეჩერდება.

6. ტექნოლოგიური კომპონენტები

საქართველოში ჩაის პირველადი გადამუშავებისთვის ტექნოლოგიური აღჭურვილობის დიზაინის, წარმოებისა და დანერგვის სამუშაოები თანამედროვე დონეზე განვითარდა.

მოცულობაზე ფოკუსირებამ მაქსიმალურად შეზღუდა მაღალი ხარისხის პროდუქციის ტექნოლოგიური აღჭურვილობის წარმოებაზე ზრუნვა. შესაბამისად, ჩაის ექსპორტისა და წარმოების მოცულობის შემცირებას მოჰყვა ტექნოლოგიური აღჭურვილობის მწარმოებელი საწარმოების უმეტესობის ფუნქციონირების შეწყვეტა.

მიუხედავად ამისა, საქართველო კვლავ რჩება უდიდესი სამეცნიერო და საინჟინრო პოტენციალის მქონე ქვეყნად, სადაც მუდმივად მიმდინარეობს კვლევითი სამუშაოები ახალი ტექნოლოგიების შემუშავებისა და ჩაის წარმოების სრულყოფის მიმართულებით.

ბოლო 10 წლის განმავლობაში, ბევრმა მცირე საწარმომ ინდივიდუალურად ან სახელმწიფოს მიერ დაფინანსებული ჩაის პროექტის ფარგლებში აღიჭურვა მცირე მასშტაბის იმპორტირებული და ადგილობრივი წარმოების ტექნოლოგიური აღჭურვილობით.

სამრეწველო მასშტაბით, 1936 წლამდე, საქართველოში მხოლოდ შავი ჩაი იწარმოებოდა მართლმადიდებლური ტექნოლოგიით (დაშრობა, სამმაგი დახვევა შუალედური ფრაქციონირებით, დუღილი, გაშრობა და ნახევარფაბრიკატების დახარისხება). 1937 წლიდან მწვანე ჩაის ტექნოლოგია გამოიყენება ორთქლზე მომზადების მეთოდით (ნახევარფაბრიკატების დახშობა, გაშრობა, დახვევა, გაშრობა და დახარისხება). 1957 წელს, ორთქლზე მომზადებასთან ერთად, დაინერგა მწვანე ჩაის წარმოება ფიქსაციის მეთოდით. წყლის ორთქლის ნაცვლად გამოიყენებოდა მაღალი ტემპერატურის ნოტიო ჰაერი. ამ მეთოდის გამოყენებამ შესაძლებელი გახადა აორთქლებისა და გაშრობის ოპერაციების ერთ პროცესში გაერთიანება. მოგვიანებით (გასული საუკუნის 80-იან წლებში) მწვანე ჩაის წარმოება გადავიდა მოხალვის მეთოდზე შესაბამისი ბარაბნის ტიპის ტექნოლოგიური აღჭურვილობის გამოყენებით. ამჟამად ინსტიტუტი მუშაობს ენერგიის დამზოგავი მწვანე ჩაის ფიქსაციის ტექნოლოგიური აღჭურვილობის ახალი თაობის შექმნაზე.

მწვანე ჩაის წარმოების გამოყენების პერიოდი ემთხვევა სპეციალიზებული მწვანე აგურის (ბრიკეტის) ჩაის ქარხნის ექსპლუატაციაში გაშვებას.

დამტვრეული (წვრილი) ჩაის სპეციფიკური წილის გაზრდის მიზნით, გასული საუკუნის 70-იან წლებში შეიქმნა დაქუცმაცებისა და დაქუცმაცების პრინციპზე მომუშავე მანქანები. დახვევის ციკლში დაჭრისა და დაქუცმაცების პროცესების ჩართვის შედეგად, შესაძლებელი გახდა ნაკადის წარმოებისა და დახვევა-დუღილის პროცესების სრული მექანიზაცია.

„CTC“ ტიპის ტექნოლოგია ქართულ ჩაის ინდუსტრიაში არ გამოიყენება. მიუხედავად ამისა, გასული საუკუნის 80-იანი წლებიდან „CTC“ ტიპის გრანულირებული ჩაი იწარმოება წვრილად დისპერსიული (მტვერი, ვენტილატორები) პროდუქტებისგან სპეციალური ტექნოლოგიითა და აღჭურვილობით, რომლებიც ამ მიზნით არის შემუშავებული და ანალოგი არ გააჩნია.

გასული საუკუნის 70-იან და 80-იან წლებს მიეკუთვნება მშრალი და თხევადი კონცენტრატის საწარმოების ექსპლუატაციაში გაშვება. ამავე პერიოდში ფართომასშტაბიანი გახდა ჩაისგან მიღებული თხევადი კონცენტრატებისა და ბუნებრივი საკვები საღებავების (წითელი, ყვითელი და ა.შ.) საფუძველზე დამზადებული უალკოჰოლო მატონიზირებელი სასმელების წარმოება.

ინსტიტუტი აგრძელებს მუშაობას ჩაის მოყვანისა და გადამუშავების ინოვაციური ენერგოდამზოგავი ტექნოლოგიებისა და ტექნიკური საშუალებების მიმართულებით.

7. სოციალური საკითხები

დასავლეთ საქართველოს მოსახლეობის შემოსავლის ერთ-ერთი მთავარი წყარო ჩაი იყო. მათ ინტერესმა ჩაის მოყვანისა და გადამუშავების სპეციფიკის ცოდნა გამოიწვია. ამ ადამიანების უმეტესობა რამდენიმე თაობის ჩაის მწარმოებელია და დღემდე დიდი სურვილი აქვთ, ყოველდღიური შრომით, სახლებთან ახლოს, არსებობისთვის საჭირო თანხა გამოიმუშაონ.

საბჭოთა პერიოდში ჩაის მოყვანა-გადამუშავებაში მაღალკვალიფიციური საინჟინრო და ტექნიკური პერსონალი იყო ჩართული, მათი გამოცდილების გამოყენებით და თანამედროვე სტანდარტების გათვალისწინებით, ჩაის ბიზნესში წარმატების მიღწევა მარტივია. მუშახელის ხელმისაწვდომობა ქართული ჩაის ინდუსტრიისთვის შედარებით ნაკლებ პრობლემას წარმოადგენს.

ჩაის კრეფის პროცესში ძირითადად (50-60%) გამოიყენება მექანიზებული კრეფა ხელის ხელსაწყოებით და მობილური ტექნიკით. საქართველოში შეიქმნა Cha-900 ჩაის საჭრელი მანქანა და „Georgia“-ს მობილური მანქანა, რომელიც შერჩევითი ჩაის კრეფის პრინციპზე მუშაობს. ჩაის შერჩევითი კრეფის გარდა, შესაბამისი აღმასრულებელი მექანიზმებით აღჭურვილი მანქანა ასევე ასრულებდა გასხვლის, კულტივაციის და სასუქის დოზირების ტექნოლოგიურ ზომებს სხვადასხვა რეჟიმში. ამ საკრეფი მანქანის ბოლო მოდიფიკაცია 1990-იანი წლების ბოლოს განხორციელდა, თუმცა ის დღემდე საკმაოდ წარმატებით ასრულებს თავის ამოცანებს.

მე-20 საუკუნის 80-იანი წლების ბოლოს საქართველოში ჩაის პლანტაციების დაახლოებით 17 ათასი ჰექტარი ელექტრიფიცირებული იყო ელექტროძრავებით მომუშავე ხელით საწურავი და საკრეფი მანქანების გამოსაყენებლად, ხოლო 8 ათასი ჰექტარი მოსავალი მოიპოვებოდა შიდა წვის მიკრომოტორიზებული ხელით საკრეფი მანქანების გამოყენებით. ამრიგად, 80-იანი წლების ბოლოს საქართველოში ჩაის პლანტაციების ნახევარზე მეტი მექანიზაციის სხვადასხვა დონით იკრიფებოდა. ჩაის საკრეფი მანქანებისთვის ყველა საჭირო აღჭურვილობა, ასევე ხელით საკრეფი და დასაქუცმაცებელი მანქანები საქართველოში იწარმოებოდა.

მექანიზებული კრეფის გარდა, მაღალი ხარისხის ჩაის მისაღებად და ფერდობებზე გაშენებული პლანტაციების პირობებში გამოიყენება ხელით კრეფა, თუმცა ბოლო დროს ხელით კრეფის მანქანებზე მოთხოვნა იზრდება.

ინსტიტუტი აგრძელებს სამეცნიერო-კვლევით და ტექნოლოგიურ მუშაობას ჩაის ბუჩქების სალეწი მანქანის, პლანტაციების რიგთაშორისი გადამამუშავებლის და ჩაის ხელით კრეფის მანქანების შექმნისა და სრულყოფის მიმართულებით.

8. კვლევა და განვითარება – კვლევა და განვითარება

საქართველოში ჩაის მცენარის პირველი კვლევები 1889 წელს ოზურგეთის ზვანის ექსპერიმენტულ სადგურზე დაიწყო, ხოლო თანმიმდევრული კვლევითი სამუშაოების დასაწყისი იმავე დაწესებულებაში 1901 წლით თარიღდება. 1914 წელს პროფესორმა ვიქტორ ვორონცოვმა ექსპერიმენტულ სადგურთან ახლოს ქიმიური ლაბორატორია დააარსა და ხელახლა დაიწყო კვლევა, რამაც საფუძველი ჩაუყარა ქართული ჩაის ბიოქიმიისა და ტექნოლოგიის პრობლემის შესწავლას. მიზანმიმართული სამეცნიერო-კვლევითი საქმიანობა 1926 წელს იწყება, სააქციო საზოგადოება „ქართული ჩაის“ ფუნქციონირების დაწყებასთან ერთად.

ჩაის ინდუსტრიის განვითარებაში უაღრესად მნიშვნელოვანია ჩაის, სუბტროპიკული კულტურებისა და ჩაის ინდუსტრიის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის როლი, რომელიც ფუნქციონირებს 1930 წლიდან, შავი ზღვის სანაპიროდან 20 კმ-ში, ოზურგეთის ქალაქ ანასეულში სპეციალურად შექმნილ დასახლებაში. ინსტიტუტის სამეცნიერო კვლევები ეფუძნებოდა ჩაის შერჩევის, ნიადაგურ-კლიმატური და ადგილობრივი მახასიათებლების მოვლის - კულტივაციისა და გადამუშავების ტექნოლოგიებს, ახალი თაობის მანქანებისა და მოწყობილობების შექმნას, რაც უზრუნველყოფდა მაღალ, სტაბილურ მოსავალს და ხარისხიან პროდუქციას მსოფლიოს უკიდურეს ჩრდილოეთ სუბტროპიკებში.

ინსტიტუტში სელექციური მიმართულებით გაწეული სამუშაო ფასდაუდებელია. აკადემიკოს ქსენია ბახტაძის ხელმძღვანელობით გამოყვანილია ქართული ჩაის „კოლხიდას“ 20-ზე მეტი მაღალი ხარისხის და მაღალმოსავლიანი სელექციური ჯიში და კლონი. ინსტიტუტში შემუშავდა მცენარეთა კვებისა და ნიადაგის განოყიერების სისტემები მინერალური და ორგანული სასუქების გამოყენებით; შეიქმნა ხელოვნური ბურღვისა და დამაგრების უწყვეტი მოქმედების მოწყობილობები; სხვადასხვა სიმძლავრისა და ინტენსივობის სახვევი ლილვაკები და დამსხვრევი მანქანები; ფერმენტირებული ჩაის ფოთლების დაგრეხილი დუღილის ავტომატური ნაკადის ხაზები; შემუშავდა თხევადი და მშრალი კონცენტრატების, ბიოლოგიურად აქტიური ექსტრაქტებისა და ნივთიერებების (კოფეინი, ფენოლური ნაერთები), მატონიზირებელი სასმელების, ბუნებრივი კომპონენტებით არომატიზებული და ვიტამინებით გამდიდრებული ჩაის დამზადების ტექნოლოგიები; პროდუქტებში ნედლეულის ხარისხისა და მინარევების განსაზღვრის ინსტრუმენტები.

ჩაის, სუბტროპიკული კულტურებისა და ჩაის ინდუსტრიის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის საქმიანობა მთელი ჩაის სამყაროსთვის ცნობილი იყო აქ გამოცემული სამეცნიერო ჟურნალის „სუბტროპიკული კულტურების“ მეშვეობით.

AN დიდი წვლილი მიუძღვის ჩაის წარმოების ბიოქიმიური საფუძვლების შემუშავებაში. ბახის ბიოქიმიის ინსტიტუტის როლი, რომელსაც ხელმძღვანელობს აკადემიკოსი ანდრეი ოპარინი (ბიოქიმიკოსი, რომელმაც შეიმუშავა დედამიწაზე სიცოცხლის წარმოშობის თეორია).

დიდია მექანიზაციისა და ელექტროფიკაციის სამეცნიერო ინსტიტუტის როლი ჩაის პლანტაციების შრომატევადი ოპერაციების მექანიზაციისა და ნედლეულის მოსავლის აღების მიმართულებით.

სერგი დურმიშიძის სახელობის ბიოქიმიისა და ბიოტექნოლოგიის ინსტიტუტის როლი ჩაის მცენარის ჟანგვა-აღდგენითი ფერმენტების შესწავლაში და მათი როლი ხსნადი ჩაისა და კონცენტრატების ბიოტექნოლოგიაში მნიშვნელოვანია.

9. ჩაის წარმოება საქართველოში: მიმდინარე მდგომარეობა და პერსპექტივები

ქართული ჩაის სექტორის განვითარების სამომავლო სტრატეგია ძირითადად მაღალი ხარისხის და ორგანული ჩაის წარმოებაა, როგორც ადგილობრივი, ასევე საერთაშორისო ბაზრებისთვის. ამ მიზნის მისაღწევად, სახელმწიფომ 2016 წელს დაიწყო „ქართული ჩაის“ პროგრამის განხორციელება, რომლის ფარგლებშიც ფინანსდება კოოპერატივების საკუთრებაში არსებული ჩაის პლანტაციების და სხვა ტიპის ჩაის პლანტაციების რეაბილიტაციის სამუშაოები. პროგრამის ფარგლებში, რეაბილიტირებულია 1800 ჰექტარამდე ჩაის პლანტაცია. ამ მიმართულებით მიღებული შედეგები აჩვენებს, რომ ნედლეულის ბაზის ეფექტური გამოყენება, გადამამუშავებელი საწარმოების ახალი ტექნოლოგიებით აღჭურვილი კონკურენტუნარიანი პროდუქციის წარმოება, ფაქტობრივად, მიღწევადი ამოცანაა.

საქართველოს ჩაის წარმოების სექტორში არსებული მდგომარეობის ანალიზი შესაძლებელია მისი ძლიერი და სუსტი მხარეების შეფასებით შემდეგნაირად: ძლიერი მხარეები:

• ქართული სელექციური ჯიშების არსებობა – ისინი განსხვავდებიან ყველა სხვა მწარმოებელი ქვეყნის არსებული ჯიშებისგან და გამოირჩევიან ნაზი არომატით.

• ნიადაგი – განსაკუთრებით შესაფერისი ნიადაგია ქართული სელექციური ჯიშებისთვის, რაც ჩაის მცენარის ტექნოლოგიური პოტენციალის მაქსიმალური გამოყენების საშუალებას იძლევა.

• ბუნებრივი კლიმატი – ზამთრის პერიოდში ჩაის ბუჩქები თოვლით იფარება, რაც გამორიცხავს პესტიციდების გამოყენებას და პროდუქცია პრაქტიკულად ეკოლოგიურად სუფთაა.

• ჩაის მრავალი სახეობის არსებობა საშუალებას იძლევა, წარმოიქმნას მზა ჩაის ფართო სპექტრი.

• ქართული სელექციური ჯიშების ფენოლური და ცილოვანი ნაერთების თანაფარდობა საშუალებას იძლევა წარმოიქმნას განსაკუთრებული ხარისხისა და გამორჩეული გემოს მქონე მწვანე ჩაი, რაც დადასტურებულია მრავალწლიანი გამოცდილებით.

• მდებარეობა – საქართველო ძალიან ახლოსაა ევროპულ ბაზრებთან და გეოგრაფიულად ჩაის მომხმარებელ უმსხვილეს ქვეყნებს შორის ცენტრშია, სადაც შესაძლებელია როგორც სახმელეთო, ასევე საზღვაო ტრანსპორტით დაკავშირება, რაც მნიშვნელოვნად ამცირებს ხარჯებს.

• ჩაის კულტურის მოყვანისა და გადამუშავების საუკუნოვანი ისტორია.

• კვალიფიციური სამუშაო ძალის მარტივი ხელმისაწვდომობა ადგილზე.

სუსტი მხარეები: • სეზონურობა – ჩაის კრეფის სეზონი მაისიდან სექტემბრამდე მხოლოდ ხუთი თვე გრძელდება.

• ტროპიკულ ქვეყნებთან შედარებით, საქართველოში პლანტაციები შედარებით დაბალმოსავლიანია. ჰექტარზე მაქსიმალური მოსავლიანობა 6-8 ტონა მწვანე ფოთოლია.

საქართველოს ჩაის ინდუსტრიაში ყველაზე უარესი, რაც შეიძლებოდა მომხდარიყო, უკვე მოხდა, სიტყვასიტყვით, ხარისხიანი ჩაის წარმოების ახალი ერა იწყება.

საქართველოში ჩაის ინდუსტრიის განვითარების ძირითადი შესაძლებლობები ეფუძნება ჩაის მრავალფეროვანი წყაროების არსებობას, პესტიციდების გამოუყენებლობას, სამეცნიერო და პრაქტიკულ სფეროში არსებულ გამოცდილებას, არსებულ ტექნოლოგიებსა და წყაროების ბაზას. მოქმედი საგადასახადო სისტემა მნიშვნელოვანი ხელშემწყობი ფაქტორია საქართველოში ბიზნესის წარმოებისთვის, მათ შორის ჩაის ინდუსტრიისთვის. კერძოდ, ჩაის პირველადი გადამუშავებისთვის ნედლეულის მიწოდება გათავისუფლებულია გადასახადისგან; ჩაის ექსპორტი იბეგრება ნულოვანი განაკვეთით; მოგებისა და დამატებული ღირებულების გადასახადები შემცირდა შესაბამისად 15%-მდე და 18%-მდე; აღჭურვილობის იმპორტი უბაჟოა.

გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციის (FAO) და ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკის (EBRD) სპეციალისტების მიერ მომზადებული კვლევის „ჩაის სექტორის მიმოხილვა საქართველოში“ (2021) თანახმად, ჩაის წარმოებაში მიმდინარე პროცესები და ინდუსტრიის რეორგანიზაციის მიმართულება მაღალნიშურ ბაზარზე დადებითად არის შეფასებული. საუბარია მაღალი ხარისხის პროდუქტზე, განსაკუთრებით მწვანე ჩაიზე, და უნიკალური არომატული და გემოთი თვისებებითა და დაბალანსებული ქიმიური შემადგენლობით ქართული ჩაის წარმოებისთვის ბაზრის შექმნაზე.

ყოველივე ზემოთქმულიდან გამომდინარე, დღევანდელი მზარდი და სტაბილური ეკონომიკური კეთილდღეობა საშუალებას გვაძლევს დავასკვნათ: ქართული ჩაის ინდუსტრია აღორძინების დასაწყისშია და მალე მსოფლიო ბაზარს უნიკალურ ქართულ ჩაის პროდუქტებს შესთავაზებს.

ავტორები

თამაზ მიქაძე თემურ რევიშვილი ბახვა დოლიძე

ტექნიკის აკადემიური დოქტორი ტექნიკურ მეცნიერებათა დოქტორი, ტექნიკის აკადემიური დოქტორი

ტელ: +995 599 529 529 აკადემიის აკადემიკოსი ტელ: +995 555 734 100

ელ. ფოსტა: tmikadze@yahoo.com საქართველოს სოფლის მეურნეობის მეცნიერებები ბახვადოლიძე@gmail.com

ტელ: +995 599 533 488

ელ.ფოსტა: temurrevishvili@gmail.com